
ทำไมเด็กถึงชอบทำอะไรซ้ำ ๆ ทั้งที่ทำเป็นแล้ว
ครูแหม่มชวนทำความเข้าใจว่าเหตุใดเด็กวัยอนุบาลจึงชอบทำสิ่งเดิมซ้ำ ๆ และผู้ใหญ่จะสนับสนุนการเรียนรู้ตามจังหวะของเด็กได้อย่างไร
เคยสังเกตไหมคะว่า เด็กวัยอนุบาลบางคนสามารถนั่งต่อจิ๊กซอว์ภาพเดิมได้หลายรอบ ทั้งที่จำได้แล้วว่าชิ้นไหนต้องวางตรงไหน บางคนชอบให้คุณพ่อคุณแม่อ่านนิทานเรื่องเดิมให้ฟังทุกคืน แม้จะจำเนื้อเรื่องได้จนสามารถเล่าตามได้แทบทุกหน้า หรือบางคนชอบต่อบล็อกให้สูงขึ้นแล้วผลักให้ล้ม ก่อนจะเริ่มต่อใหม่อีกครั้งอย่างสนุกสนาน ราวกับว่าไม่มีวันเบื่อ

เด็กสองคนร่วมกันต่อบล็อกซ้ำ ๆ อย่างตั้งใจและสนุกสนาน
พฤติกรรมเหล่านี้เป็นสิ่งที่คุณพ่อคุณแม่และคุณครูพบเห็นได้บ่อยในชีวิตประจำวัน บางครั้งเราอาจอดสงสัยไม่ได้ว่า “ทำไมเด็กถึงยังอยากทำสิ่งเดิมอีก ทั้งที่ทำเป็นแล้ว?” หรือเมื่อเห็นเด็กเล่นกิจกรรมเดิมซ้ำหลายรอบ ก็อาจอยากชวนให้ลองเปลี่ยนไปเล่นอย่างอื่นบ้าง เพราะคิดว่าการได้เรียนรู้สิ่งใหม่ ๆ น่าจะช่วยให้เด็กพัฒนาได้มากกว่า
แต่หากลองมองจากมุมของเด็ก การทำสิ่งเดิมซ้ำ ๆ อาจมีความหมายมากกว่าที่ผู้ใหญ่อย่างเราคิด เพราะสำหรับเด็กวัยอนุบาล การทำกิจกรรมสำเร็จเพียงครั้งเดียวไม่ได้หมายความว่าการเรียนรู้สิ่งนั้นจะสิ้นสุดลง เด็กอาจยังอยากลองทำอีกเพื่อให้คล่องขึ้น อยากรู้ว่าจะทำได้เหมือนครั้งก่อนหรือไม่ หรืออาจกำลังสนุกกับการค้นพบรายละเอียดเล็ก ๆ ที่แตกต่างไปจากเดิม
สิ่งที่น่าสนใจคือ แม้ผู้ใหญ่จะมองเห็นว่าเด็กกำลังทำกิจกรรมแบบเดิม แต่ประสบการณ์ที่เด็กได้รับในแต่ละครั้งอาจไม่เหมือนกันเลย เช่น การต่อบล็อกครั้งแรก เด็กอาจสนใจเพียงว่าจะต่อให้สูงได้แค่ไหน แต่เมื่อได้ลองทำอีกหลายครั้ง เขาอาจเริ่มสังเกตว่าบล็อกชิ้นใหญ่ช่วยให้ฐานมั่นคงกว่า หรือหากวางบล็อกเอียงเพียงเล็กน้อย หอคอยก็อาจล้มลงได้ง่ายขึ้น การเล่นที่ดูเหมือนซ้ำเดิมจึงอาจเปิดโอกาสให้เด็กได้สังเกต ทดลอง และเรียนรู้สิ่งต่าง ๆ ด้วยตัวเอง
นอกจากนี้ ความคุ้นเคยกับกิจกรรมที่เคยทำสำเร็จยังอาจช่วยให้เด็กรู้สึกมั่นใจและมีความสุขกับสิ่งที่ตัวเองทำได้ เด็กบางคนจึงไม่ได้ต้องการเปลี่ยนไปทำสิ่งใหม่ทันที แต่อยากใช้เวลาอยู่กับกิจกรรมที่ชื่นชอบอีกสักหน่อย ซึ่งเป็นเรื่องที่ผู้ใหญ่อาจมองข้ามไปเมื่อเราคุ้นเคยกับการคิดว่าการเรียนรู้ควรเดินหน้าไปสู่สิ่งที่ยากขึ้นอยู่เสมอ
ในบทความนี้ ครูแหม่มจึงอยากชวนคุณพ่อคุณแม่และคุณครูมาทำความเข้าใจพฤติกรรมการทำสิ่งต่าง ๆ ซ้ำ ๆ ของเด็กวัยอนุบาลว่า เพราะเหตุใดเด็กจึงยังสนุกกับกิจกรรมเดิมทั้งที่ทำเป็นแล้ว การทำซ้ำเกี่ยวข้องกับพัฒนาการและการเรียนรู้ของเด็กอย่างไร และผู้ใหญ่อย่างเราจะช่วยสนับสนุนความสนใจเหล่านี้ได้อย่างเหมาะสม โดยไม่จำเป็นต้องเปลี่ยนทุกกิจกรรมให้กลายเป็นเรื่องใหม่อยู่ตลอดเวลา
เมื่อเห็นเด็กหยิบของเล่นชิ้นเดิมมาเล่นเป็นครั้งที่สามหรือสี่ ผู้ใหญ่อาจคิดว่าเด็กกำลังเล่นเพราะความเคยชิน แต่ความจริงแล้ว ความชอบทำสิ่งต่าง ๆ ซ้ำ ๆ ของเด็กอาจมีเหตุผลมากกว่านั้น เพราะเด็กไม่ได้เลือกทำกิจกรรมจากความแปลกใหม่เพียงอย่างเดียว แต่ยังเลือกจากความสนใจ ความสนุก และความรู้สึกที่ได้รับระหว่างลงมือทำด้วย
สำหรับเด็กวัยอนุบาล โลกยังเต็มไปด้วยสิ่งที่ต้องทำความรู้จัก แม้แต่กิจกรรมที่ดูเรียบง่ายอย่างการเปิดปิดกล่อง การกลิ้งลูกบอล หรือการเรียงของเล่น ก็อาจมีบางอย่างที่ทำให้เด็กอยากกลับมาลองอีกครั้ง และหากเราสังเกตพฤติกรรมเหล่านี้ให้ละเอียดขึ้น ก็จะพบว่าความชอบทำซ้ำของเด็กอาจเกิดจากเหตุผลที่แตกต่างกันไป
ความสนุกไม่ได้หายไปเพียงเพราะรู้ว่าจะเกิดอะไรขึ้น
ลองนึกถึงเวลาที่เด็กเล่นซ่อนหากับคุณพ่อคุณแม่ แม้จะรู้ว่าผู้ใหญ่ซ่อนอยู่หลังประตูบานเดิม หรือรู้ว่าอีกสักครู่จะมีคนโผล่ออกมา เด็กก็ยังหัวเราะและอยากเล่นต่ออีกหลายรอบ
สิ่งที่ทำให้เด็กสนุกจึงไม่จำเป็นต้องเป็นเรื่องที่คาดเดาไม่ได้เสมอไป บางครั้งการรู้ว่าอะไรจะเกิดขึ้นต่อไปกลับเป็นส่วนหนึ่งของความสนุก เพราะเด็กสามารถรอคอย มีส่วนร่วม และแสดงปฏิกิริยากับเหตุการณ์นั้นได้อย่างเต็มที่
เช่นเดียวกับเด็กที่ชอบร้องเพลงเดิมพร้อมทำท่าทางประกอบ แม้จะจำเนื้อเพลงได้หมดแล้ว แต่ก็ยังสนุกกับการร้องให้ตรงจังหวะ การทำท่าทางพร้อมเพื่อน หรือการรอท่อนเพลงที่ตัวเองชอบ
สำหรับเด็กบางคน ความสนุกจึงไม่ได้อยู่ที่การได้พบสิ่งใหม่ทุกครั้ง แต่อยู่ที่การได้กลับไปสัมผัสประสบการณ์ที่ตัวเองชื่นชอบอีกครั้งต่างหาก
เมื่อเด็กคาดเดาได้ เขาอาจรู้สึกมั่นคงและสบายใจ
ในชีวิตประจำวัน เด็กวัยอนุบาลต้องพบกับสถานการณ์ที่ยังไม่คุ้นเคยอยู่เสมอ ไม่ว่าจะเป็นการพบเพื่อนใหม่ การเรียนรู้กติกาในห้องเรียน หรือการปรับตัวกับกิจกรรมที่เปลี่ยนไปในแต่ละวัน
ท่ามกลางสิ่งใหม่เหล่านี้ กิจกรรมที่คุ้นเคยอาจเป็นพื้นที่เล็ก ๆ ที่ช่วยให้เด็กรู้สึกสบายใจ เพราะเขารู้ว่าจะต้องทำอะไร และพอจะคาดเดาได้ว่าจะเกิดอะไรขึ้นต่อไป

เด็กสองคนอ่านนิทานเล่มเดิมด้วยกันในมุมอ่านหนังสือที่คุ้นเคย
ตัวอย่างเช่น เด็กบางคนชอบให้คุณพ่อคุณแม่ร้องเพลงเดิมก่อนนอน หรืออยากทำกิจกรรมตามลำดับเดิมทุกเช้า ความคุ้นเคยเหล่านี้อาจช่วยให้เด็กเตรียมตัวรับรู้สิ่งที่จะเกิดขึ้นและเปลี่ยนผ่านจากกิจกรรมหนึ่งไปสู่อีกกิจกรรมหนึ่งได้ง่ายขึ้น
อย่างไรก็ตาม ไม่ได้หมายความว่าเด็กทุกคนจะต้องชอบกิจวัตรแบบเดิม หรือเด็กที่ชอบทำซ้ำจะเป็นเด็กที่ไม่กล้าลองสิ่งใหม่เสมอไป เพราะความต้องการความคุ้นเคยและความยืดหยุ่นของเด็กแต่ละคนแตกต่างกัน
หากอยากเห็นว่าการอ่านนิทานเรื่องเดิมช่วยให้เด็กจดจำภาษา เข้าใจเรื่อง และมีความมั่นใจมากขึ้นได้อย่างไร อ่านต่อได้ที่บทความ อ่านนิทานอย่างไร ให้ได้ทั้งภาษา ความคิด และความสุข
เด็กอยากเป็นคนกำหนดสิ่งที่ตัวเองทำได้บ้าง
อีกเหตุผลหนึ่งที่น่าสนใจคือ การทำกิจกรรมเดิมอาจทำให้เด็กรู้สึกว่าตัวเองมีอิสระในการเลือกและสามารถควบคุมสิ่งที่กำลังทำได้
ลองนึกถึงเด็กที่ชอบนำรถของเล่นมาปล่อยลงทางลาดซ้ำ ๆ เขาอาจเป็นคนเลือกเองว่าจะใช้รถคันไหน จะปล่อยจากจุดใด หรือจะเริ่มปล่อยรถเมื่อไหร่ แม้กิจกรรมจะดูเหมือนเดิม แต่เด็กกลับเป็นผู้กำหนดการเล่นในแต่ละครั้งด้วยตัวเอง

เด็กสี่คนเลือกรถและทางลาดของตัวเองในกิจกรรมที่ทำซ้ำได้อย่างสนุกสนาน
ในช่วงวัยที่เด็กยังต้องพึ่งพาผู้ใหญ่ในหลายเรื่อง การได้เลือกและตัดสินใจเกี่ยวกับกิจกรรมเล็ก ๆ ด้วยตัวเองจึงอาจเป็นประสบการณ์ที่มีความหมายและมีความสุขกับการได้เป็นคนคิด เลือก และลงมือทำในแบบของตัวเอง
ความรู้สึกว่า “หนูทำได้” ทำให้เด็กอยากลองอีกครั้ง
ลองสังเกตเด็กที่เพิ่งหัดกระโดดข้ามเส้นบนพื้นได้สำเร็จ หลังจากกระโดดข้ามไปแล้ว เด็กอาจหันกลับมาที่จุดเริ่มต้นและกระโดดอีกครั้ง พร้อมรอยยิ้มอย่างภาคภูมิใจ

เด็กชายกระโดดข้ามเส้นได้สำเร็จ ขณะเพื่อน ๆ ร่วมยินดีอย่างอบอุ่น
แม้ผู้ใหญ่จะเห็นว่าเด็กทำสำเร็จแล้ว แต่สำหรับเด็ก ความสำเร็จนั้นอาจเป็นประสบการณ์ที่เขาอยากสัมผัสอีกหลายครั้ง
การได้ลงมือทำสิ่งที่เคยทำสำเร็จช่วยให้เด็กมีโอกาสรับรู้ความสามารถของตัวเอง โดยเฉพาะเมื่อเป็นกิจกรรมที่เด็กเลือกทำด้วยความสนใจ ไม่ใช่เพราะถูกบังคับให้ฝึก
ความรู้สึกภูมิใจเช่นนี้อาจเป็นแรงจูงใจให้เด็กอยากกลับมาทำกิจกรรมเดิมอีกครั้ง และเมื่อเด็กมั่นใจมากขึ้น เขาก็อาจเริ่มคิดอยากลองวิธีใหม่หรือเพิ่มความท้าทายให้ตัวเองในภายหลัง
บางครั้งเด็กก็แค่อยากทำ เพราะเขาชอบสิ่งนั้นจริง ๆ
ผู้ใหญ่อาจคุ้นเคยกับการมองหาว่าเด็กได้รับทักษะอะไรจากกิจกรรมหนึ่ง ๆ แต่สำหรับเด็ก การเล่นไม่จำเป็นต้องมีเป้าหมายในการเรียนรู้อย่างชัดเจนทุกครั้ง
เด็กบางคนชอบหมุนกังหันเพราะสนใจการเคลื่อนไหว บางคนชอบวาดวงกลมหลาย ๆ วงเพราะสนุกกับการลากเส้น หรือบางคนชอบเล่นทรายด้วยวิธีเดิมเพราะชื่นชอบสัมผัสของทรายที่ไหลผ่านมือ

เด็กสี่คนเล่นทรายมหัศจรรย์ซ้ำ ๆ ตามความสนใจและจังหวะของตนเอง
ความสนใจเหล่านี้อาจทำให้เด็กอยากทำกิจกรรมเดิมต่อไป แม้จะไม่ได้มีเป้าหมายว่าจะต้องทำให้เก่งขึ้นหรือค้นพบอะไรใหม่
สิ่งสำคัญคือ ผู้ใหญ่ไม่จำเป็นต้องเปลี่ยนทุกการเล่นให้เป็นบทเรียน หรือคอยตั้งคำถามกับเด็กทุกครั้งที่เขากำลังสนุก เพราะบางช่วงเวลา การปล่อยให้เด็กได้เล่นในสิ่งที่ตัวเองชอบอย่างอิสระโดยไม่ขัดจังหวะ ก็เป็นการเคารพความสนใจและจังหวะการเรียนรู้ของเด็กเช่นกัน
เมื่อมองให้ลึกลงไป เราจึงอาจพบว่าการทำสิ่งเดิมซ้ำ ๆ ของเด็กไม่ได้มีเหตุผลเพียงข้อเดียว เด็กคนหนึ่งอาจทำซ้ำเพราะสนุก ขณะที่อีกคนทำเพราะรู้สึกมั่นใจ หรือแม้แต่เด็กคนเดียวกันก็อาจมีเหตุผลแตกต่างกันในแต่ละวัน
และนอกจากความรู้สึกที่ทำให้เด็กอยากกลับมาทำกิจกรรมเดิมแล้ว การทำซ้ำยังมีความเกี่ยวข้องกับกระบวนการเรียนรู้และการพัฒนาทักษะของเด็ก ซึ่งเราจะมาทำความเข้าใจกันต่อในหัวข้อถัดไป
หากอยากเห็นภาพกว้างว่าการเล่นอิสระช่วยส่งเสริมพัฒนาการของเด็กได้อย่างไร อ่านต่อได้ที่บทความ การส่งเสริมพัฒนาการผ่านการเล่น และ ความสำคัญของการเล่นในเด็กปฐมวัย
สมองและการเรียนรู้ เมื่อเด็กได้ทำสิ่งเดิมซ้ำ ๆ
ในช่วงปฐมวัย สมองของเด็กกำลังพัฒนาอย่างต่อเนื่อง ประสบการณ์จากการเล่น การเคลื่อนไหว และการมีปฏิสัมพันธ์กับสิ่งรอบตัว ล้วนมีส่วนสนับสนุนการเรียนรู้ การได้ทำกิจกรรมซ้ำอย่างเหมาะสมจึงเป็นหนึ่งในวิธีที่ช่วยให้เด็กค่อย ๆ พัฒนาความสามารถของตัวเองได้ ยกตัวอย่าง เช่น เด็กที่เพิ่งหัดใช้กรรไกรตัดกระดาษ ในช่วงแรกอาจต้องใช้ความพยายามอย่างมาก ทั้งการจับกรรไกร การขยับนิ้วมือ และการประคองกระดาษให้อยู่ในตำแหน่งที่ต้องการ แต่เมื่อได้ลองตัดกระดาษอยู่บ่อย ๆ เด็กก็ค่อย ๆ จับกรรไกรได้ถนัดขึ้น ควบคุมทิศทางการตัดได้ดีขึ้น และอาจเริ่มตัดตามเส้นที่กำหนดได้ด้วยตัวเอง
การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นเพียงเพราะเด็กเติบโตขึ้นเท่านั้น แต่ยังเกี่ยวข้องกับประสบการณ์ที่เด็กได้รับจากการลงมือทำ เพราะทุกครั้งที่เด็กได้ฝึกใช้ทักษะเดิม เขามีโอกาสปรับวิธีการเคลื่อนไหว จดจำสิ่งที่เคยทำ และนำประสบการณ์ก่อนหน้ามาใช้กับการลงมือทำครั้งต่อไป
จากการลองทำครั้งแรก สู่การจดจำวิธีทำ
เมื่อเด็กเริ่มเรียนรู้กิจกรรมใหม่ เขาอาจยังไม่เข้าใจขั้นตอนทั้งหมด หรือยังไม่สามารถทำสิ่งต่าง ๆ ได้อย่างต่อเนื่อง
ลองนึกถึงเด็กที่กำลังหัดพับกระดาษเป็นรูปง่าย ๆ ในครั้งแรก เด็กอาจต้องคอยมองตัวอย่างและฟังคำแนะนำจากคุณครูอยู่ตลอดเวลา บางครั้งพับผิดด้าน บางครั้งพับไม่ตรงมุม หรืออาจลืมว่าขั้นตอนต่อไปต้องทำอะไร
แต่เมื่อได้ลองพับอีกหลายครั้ง เด็กอาจเริ่มจำได้ว่าต้องพับส่วนไหนก่อน ส่วนไหนทีหลัง และค่อย ๆ ทำตามลำดับได้โดยต้องพึ่งพาคำแนะนำน้อยลง

เด็กสี่คนฝึกพับกระดาษซ้ำ ๆ จนค่อย ๆ ทำตามลำดับได้ด้วยตัวเอง
สิ่งนี้สะท้อนให้เห็นว่า การเรียนรู้ไม่ได้เกิดขึ้นเพียงในช่วงที่เด็กได้รับคำอธิบายเท่านั้น แต่ยังเกิดขึ้นระหว่างที่เด็กได้กลับมาทบทวนและลงมือทำด้วยตัวเอง
อย่างไรก็ตาม การทำซ้ำจะมีความหมายมากขึ้นเมื่อเด็กมีโอกาสสังเกตผลที่เกิดขึ้น ได้รับคำแนะนำที่เหมาะสม และสามารถปรับวิธีทำของตัวเอง ไม่ใช่เพียงทำตามขั้นตอนเดิมโดยไม่เข้าใจสิ่งที่กำลังทำ
การฝึกซ้ำช่วยให้การเคลื่อนไหวคล่องแคล่วขึ้น
กิจกรรมหลายอย่างในชีวิตประจำวันต้องอาศัยการทำงานร่วมกันของสมอง สายตา และกล้ามเนื้อ ไม่ว่าจะเป็นการร้อยลูกปัด การใช้ช้อนตักอาหาร การวาดเส้น หรือการโยนและรับลูกบอล
ในช่วงแรก เด็กอาจต้องใช้สมาธิกับการเคลื่อนไหวแต่ละขั้นตอนมากเป็นพิเศษ เช่น ขณะร้อยลูกปัด เด็กต้องมองหารูลูกปัด ใช้มือข้างหนึ่งจับเชือก และใช้อีกข้างประคองลูกปัดให้ตรงตำแหน่ง

เด็กหญิงนั่งร้อยลูกปัดอย่างตั้งใจ ใช้มือทั้งสองข้างประสานกันอย่างระมัดระวัง
เมื่อเด็กได้ฝึกซ้ำอย่างต่อเนื่องและเหมาะกับความสามารถ การประสานงานระหว่างสายตากับมืออาจค่อย ๆ ดีขึ้น เด็กสามารถควบคุมการเคลื่อนไหวได้แม่นยำขึ้น และใช้ความพยายามน้อยลงในการทำกิจกรรมที่เคยรู้สึกว่ายาก
เมื่อการเคลื่อนไหวพื้นฐานคล่องขึ้น เด็กก็มีโอกาสนำความสามารถนั้นไปใช้กับกิจกรรมที่ซับซ้อนกว่าเดิม เช่น จากการร้อยลูกปัดเม็ดใหญ่ ไปสู่การร้อยลูกปัดที่มีขนาดเล็กลง หรือจากการลากเส้นอิสระ ไปสู่การวาดรูปทรงที่ต้องควบคุมทิศทางมากขึ้น
แต่สิ่งสำคัญคือ เด็กแต่ละคนมีจังหวะการพัฒนาที่แตกต่างกัน การฝึกจึงควรเป็นไปอย่างเหมาะสม ไม่เร่งรัด และไม่เปรียบเทียบความสามารถของเด็กกับเพื่อนวัยเดียวกันโดยไม่คำนึงถึงความพร้อมของแต่ละคน
หากอยากต่อยอดการร้อยลูกปัดและการใช้มือผ่านกิจกรรมที่เหมาะกับวัย ลองดูบทความ 7 กิจกรรมเตรียมความพร้อมด้านการเขียน สำหรับเด็กเตรียมอนุบาล
การทำซ้ำช่วยให้เด็กมีโอกาสจดจำและเชื่อมโยงข้อมูล
นอกจากทักษะการเคลื่อนไหวแล้ว การพบกับข้อมูลหรือประสบการณ์เดิมหลายครั้งยังมีส่วนช่วยสนับสนุนการเรียนรู้ด้านภาษาและความจำด้วย
ตัวอย่างเช่น เมื่อคุณครูใช้เพลงประกอบกิจวัตรประจำวัน เด็กอาจเริ่มจากการฟังและสังเกตท่าทางของเพื่อน ก่อนจะค่อย ๆ จำคำร้องและทำท่าทางตามได้ เมื่อได้ยินเพลงเดิมในวันต่อ ๆ มา เด็กบางคนอาจเริ่มร้องได้เองโดยไม่ต้องรอให้คุณครูนำ
หรือเมื่อเด็กได้ยินคำศัพท์ใหม่ในสถานการณ์ที่หลากหลาย เช่น คำว่า “ลื่น” จากการเล่นสไลเดอร์ การสัมผัสพื้นเปียก หรือการฟังนิทาน เด็กก็มีโอกาสค่อย ๆ เชื่อมโยงคำศัพท์นั้นเข้ากับประสบการณ์ที่พบเจอจริง
อย่างไรก็ตาม การได้ยินหรือพูดคำเดิมซ้ำ ๆ เพียงอย่างเดียวไม่ได้รับประกันว่าเด็กจะเข้าใจความหมายทั้งหมด การเรียนรู้ภาษายังต้องอาศัยบริบท การสื่อสาร และโอกาสให้เด็กนำคำเหล่านั้นไปใช้ด้วยตัวเอง
เมื่อทำสิ่งหนึ่งได้คล่อง เด็กอาจมีพื้นที่ให้คิดเรื่องอื่นมากขึ้น
ลองนึกภาพเด็กที่เพิ่งหัดปั่นจักรยานสามล้อ ในช่วงแรกเขาอาจสนใจเพียงการวางเท้าบนบันไดถีบและออกแรงให้จักรยานเคลื่อนที่ไปข้างหน้า แต่เมื่อเริ่มปั่นได้คล่องขึ้น เด็กก็อาจหันมาสนใจเส้นทางที่กำลังไป มองหาสิ่งกีดขวาง หรือวางแผนว่าจะเลี้ยวไปทางไหนดี
เมื่อทักษะพื้นฐานบางอย่างเริ่มคล่องแคล่ว เด็กอาจไม่จำเป็นต้องใช้ความตั้งใจกับทุกขั้นตอนมากเท่าเดิม จึงมีโอกาสหันไปสนใจรายละเอียดหรือความท้าทายอื่น ๆ ระหว่างทำกิจกรรมได้มากขึ้น
เช่นเดียวกับเด็กที่เริ่มใช้ดินสอได้คล่อง ในช่วงแรกเขาอาจสนใจเพียงการจับดินสอและลากเส้น แต่เมื่อควบคุมมือได้ดีขึ้น เด็กก็อาจเริ่มคิดว่าจะวาดภาพอะไร จะใช้เส้นแบบไหน หรือจะเติมรายละเอียดลงในภาพอย่างไร
นี่จึงเป็นอีกเหตุผลหนึ่งที่การฝึกทักษะพื้นฐานมีความสำคัญ เพราะความคล่องแคล่วที่เพิ่มขึ้นอาจช่วยเปิดโอกาสให้เด็กนำความสามารถเดิมไปใช้กับการคิดและสร้างสรรค์สิ่งใหม่ได้
การเรียนรู้ไม่ได้ขึ้นอยู่กับจำนวนครั้งเพียงอย่างเดียว
แม้การทำซ้ำจะช่วยสนับสนุนการเรียนรู้ได้ แต่ไม่ได้หมายความว่ายิ่งให้เด็กทำกิจกรรมเดิมมากเท่าไร เด็กจะยิ่งเรียนรู้ได้ดีขึ้นเสมอไป
หากเด็กต้องทำกิจกรรมซ้ำโดยไม่มีความสนใจ รู้สึกเหนื่อย หรือถูกกดดันให้ทำจนสำเร็จ การฝึกนั้นอาจไม่เอื้อต่อการเรียนรู้เท่าที่ควร
สิ่งที่ผู้ใหญ่ควรให้ความสำคัญจึงไม่ใช่เพียงจำนวนรอบที่เด็กทำ แต่รวมถึงความพร้อม ความสนใจ ระดับความยากของกิจกรรม และโอกาสที่เด็กจะได้เรียนรู้จากสิ่งที่เกิดขึ้นระหว่างลงมือทำ
บางครั้งการได้ลองทำเพียงไม่กี่ครั้ง แล้วหยุดพักเพื่อกลับมาทำใหม่ในวันถัดไป อาจเหมาะสมกว่าการให้เด็กฝึกต่อเนื่องเป็นเวลานานจนรู้สึกเบื่อหรือเหนื่อยล้า
นอกจากนี้ เด็กยังต้องการประสบการณ์ที่หลากหลาย ทั้งการเล่นอิสระ การเคลื่อนไหว การพูดคุย การสำรวจ และการมีปฏิสัมพันธ์กับผู้อื่น การทำซ้ำจึงควรเป็นส่วนหนึ่งของการเรียนรู้ ไม่ใช่กิจกรรมเพียงรูปแบบเดียวที่ผู้ใหญ่จัดให้เด็กทำ
เมื่อมองในมุมนี้ เราจะเห็นว่า การทำสิ่งเดิมซ้ำ ๆ ไม่ได้มีความหมายเพียงการฝึกให้เด็กทำกิจกรรมหนึ่งได้สำเร็จเท่านั้น แต่ยังเป็นโอกาสให้เด็กค่อย ๆ พัฒนาความจำ ความคล่องแคล่ว และความสามารถในการนำประสบการณ์เดิมไปใช้กับสถานการณ์ใหม่
และเมื่อเด็กเริ่มคุ้นเคยกับสิ่งที่ทำ บางครั้งเขาอาจไม่ได้ทำกิจกรรมนั้นด้วยวิธีเดิมทุกครั้ง เพราะการทำซ้ำอาจนำไปสู่การทดลอง เปลี่ยนวิธีเล่น และค้นพบสิ่งที่ไม่เคยสังเกตเห็นมาก่อน การทำสิ่งเดิมไม่ได้หมายความว่าเด็กหยุดเรียนรู้ เราอาจเริ่มเข้าใจแล้วว่า เหตุใดเด็กวัยอนุบาลจึงยังอยากทำกิจกรรมเดิมซ้ำ ๆ แม้ทำเป็นแล้ว เพราะสิ่งที่ผู้ใหญ่มองว่าเรียบง่ายหรือไม่มีอะไรใหม่ อาจยังเป็นประสบการณ์ที่เด็กกำลังสนุกและให้ความสนใจอยู่
บางครั้งเด็กอาจกลับไปทำสิ่งเดิมเพราะความคุ้นเคย บางครั้งเพราะความภูมิใจที่สามารถทำได้ด้วยตัวเอง หรือบางครั้งก็เพราะอยากฝึกให้ทำได้คล่องขึ้น ซึ่งเหตุผลเหล่านี้อาจแตกต่างกันไปตามความสนใจและประสบการณ์ของเด็กแต่ละคน
สำหรับคุณพ่อคุณแม่และคุณครู การเห็นเด็กทำกิจกรรมเดิมซ้ำ ๆ จึงไม่จำเป็นต้องรีบเปลี่ยนให้เป็นกิจกรรมใหม่เสมอไป แต่อาจลองสังเกตว่าเด็กยังสนุกกับสิ่งที่ทำอยู่หรือไม่ เขาเริ่มทำอะไรได้คล่องขึ้นบ้าง และกิจกรรมนั้นยังเหมาะสมกับความสนใจและความพร้อมของเขาหรือเปล่า
เพราะบางครั้ง สิ่งที่เด็กต้องการอาจไม่ใช่ของเล่นชิ้นใหม่หรือกิจกรรมที่ยากขึ้น แต่เป็นโอกาสที่จะได้กลับไปทำสิ่งที่ตัวเองชอบอีกครั้ง โดยมีผู้ใหญ่คอยให้เวลาและสนับสนุนอยู่ใกล้ ๆ และหากเราลองสังเกตการเล่นของเด็กให้ละเอียดขึ้นอีกสักนิด ก็อาจพบว่า แม้เด็กจะหยิบของเล่นชิ้นเดิมขึ้นมาเล่น แต่สิ่งที่เขาคิด ทดลอง หรือสังเกตเห็นในแต่ละครั้ง อาจไม่ได้เหมือนเดิมทั้งหมด ซึ่งเป็นอีกมุมหนึ่งของการเรียนรู้
ผู้ใหญ่ช่วยสนับสนุนการทำซ้ำอย่างไร
เมื่อเห็นเด็กเลือกทำกิจกรรมเดิมซ้ำ ๆ ผู้ใหญ่อาจเริ่มจากการสังเกตอย่างสงบว่า เด็กกำลังสนใจอะไร และระหว่างทำเขายังมีความสุข มีสมาธิ หรือกำลังลองวิธีใหม่อยู่หรือไม่ คำตอบเหล่านี้ช่วยให้เราเห็นความหมายของการทำซ้ำในแต่ละครั้งได้ชัดกว่าการนับว่าเด็กทำไปกี่รอบ
หากเด็กยังสนุก ผู้ใหญ่อาจไม่ต้องรีบเปลี่ยนกิจกรรม แต่ค่อย ๆ เปิดโอกาสเล็ก ๆ ให้เด็กเป็นผู้เลือกเอง เช่น วางวัสดุอีกชนิดไว้ใกล้ ๆ หรือชวนสังเกตสิ่งที่เกิดขึ้นด้วยคำถามสั้น ๆ อย่าง “ครั้งนี้ต่างจากครั้งก่อนตรงไหนนะ” โดยไม่ทำให้คำถามกลายเป็นข้อสอบหรือแรงกดดัน
แต่ถ้าเด็กเริ่มหงุดหงิด เหนื่อย หรือทำต่อเพราะกลัวผิด ผู้ใหญ่ก็อาจช่วยลดความยาก พักกิจกรรมไว้ก่อน หรือกลับมาลองใหม่ในเวลาที่พร้อมกว่า การสนับสนุนที่เหมาะสมจึงไม่ใช่การปล่อยให้ทำซ้ำเสมอไป แต่คือการอยู่ใกล้พอที่จะเห็นว่าเด็กต้องการเวลา ความช่วยเหลือ หรือความท้าทายแบบใด
การทำซ้ำจึงไม่ใช่สัญญาณว่าเด็กหยุดอยู่กับที่ แต่เป็นช่วงเวลาที่เขากำลังค่อย ๆ ทำความเข้าใจโลกในแบบของตัวเอง
เมื่อผู้ใหญ่ให้เวลา สังเกต และสนับสนุนอย่างพอดี เด็กก็มีพื้นที่ที่จะมั่นใจ ลองผิดลองถูก และก้าวต่อไป
บางครั้ง การอยู่ข้าง ๆ อย่างเข้าใจ อาจเป็นสิ่งที่เด็กต้องการมากกว่าการพาไปสู่สิ่งใหม่ทันที
ใบงานชวนสังเกตการเล่นซ้ำของเด็ก
ลองใช้ใบงานนี้บันทึกกิจกรรมที่เด็กกลับไปทำซ้ำ สิ่งที่เปลี่ยนไปในแต่ละครั้ง และความรู้สึกที่เด็กแสดงออก เพื่อช่วยให้คุณพ่อคุณแม่และคุณครูมองเห็นการเรียนรู้ของเด็กจากการเล่นในชีวิตประจำวันได้ชัดขึ้น
แบบบันทึกการสังเกต “เด็กเรียนรู้อะไรจากการเล่นซ้ำ?”
สื่อการเรียนการสอน / สำหรับคุณพ่อคุณแม่และคุณครู
ชุดแบบบันทึกการสังเกต 3 หน้า ขนาด A4: ตัวอย่างการกรอก แบบบันทึก และตารางสังเกต
